विदर्भाच्या गावोगावी नऊ रात्री रंगणारी रामलीला!

-अविनाश दुधे

कंदिल वा गॅसबत्तीच्या पिवळ्या उजेडात अवतरायची अयोध्या!

उत्तर भारतातून येणारे लोककलावंत आणि काळाच्या पडद्याआड गेलेल्या एका विलक्षण सांस्कृतिक परंपरेच्या आठवणी…

काही आठवणी अशा असतात की, त्या आठवताना डोळ्यांसमोर केवळ भूतकाळ उभा राहत नाही, तर त्या काळातले संपूर्ण जगच पुन्हा जिवंत होते. त्या जगात सुखसोयी कमी असतात, साधनांची वानवा असते; पण माणसांच्या जगण्यात एक विलक्षण ओलावा असतो. मनोरंजनाची साधने मर्यादित असतात; पण एकत्र येण्याचे, एकमेकांत मिसळण्याचे आणि सामूहिक आनंद अनुभवण्याचे प्रसंग मुबलक असतात. आजच्या चकचकीत, धावपळीच्या आणि प्रत्येक माणसाला त्याच्या मोबाइलच्या पडद्यामागे बंदिस्त करणाऱ्या जगात त्या काळाकडे वळून पाहिले की, हरवलेल्या एखाद्या सुंदर गावाची आठवण यावी, तसे वाटते.

विदर्भाच्या खेड्यापाड्यांत नवरात्र आले की अशाच एका आगळ्यावेगळ्या सांस्कृतिक सोहळ्याची चाहूल लागायची. उत्तर प्रदेशातून किंवा हिंदी भाषिक प्रदेशांतून आलेली रामायण मंडळी गावात दाखल व्हायची. पुढचे नऊ दिवस गावाच्या सांस्कृतिक जीवनाचे घड्याळ जणू रामलीलेच्या वेळेनुसार चालायचे. संध्याकाळ झाली की गावातल्या एखाद्या चौकात, चावडीसमोर किंवा मोकळ्या मैदानात रामायणातील पात्रे अवतरायची. कधी कंदिलाच्या उजेडात, कधी गॅसबत्तीच्या पिवळसर प्रकाशात, तर पुढच्या काळात विजेच्या फिकट पिवळ्या बल्बच्या उजेडात रामकथेचे नाट्य रंगायचे.

आजच्या पिढीला कदाचित हे सारे एखाद्या चित्रपटातले दृश्य वाटेल. पण मागच्या शतकातल्या विदर्भातील अनेक गावांच्या सांस्कृतिक जीवनात हा एक महत्त्वाचा अनुभव होता. टीव्ही नव्हता, मोबाइल नव्हते, इंटरनेट नव्हते. मनोरंजनासाठी आजच्यासारखे असंख्य पर्याय उपलब्ध नव्हते. अशा काळात गावाच्या मातीत उभे राहणारे हे छोटेसे नाट्यगृह म्हणजे गावकऱ्यांसाठी केवळ मनोरंजनाचे साधन नव्हते; तो श्रद्धेचा, सामूहिक आनंदाचा आणि एका वेगळ्याच भावविश्वात रमून जाण्याचा सोहळा होता.

आणि गंमत म्हणजे, त्या सोहळ्याचे शिल्पकार असायचे दूरच्या प्रदेशातून आलेले काही साधे लोककलावंत!

दूरच्या प्रदेशातून येत असतं रामकथेची माणसे

आज आपण रामलीला म्हटले की डोळ्यांसमोर उत्तर भारतातील मोठे उत्सव, भव्य व्यासपीठे, रंगीबेरंगी प्रकाशयोजना आणि रावणदहनाचे देखावे उभे राहतात. परंतु ग्रामीण भारतात रामलीलेचे एक साधे, अनौपचारिक आणि लोकजीवनाशी जोडलेले रूपही दीर्घकाळ अस्तित्वात होते.

उत्तर भारतात रामलीलेची परंपरा शेकडो वर्षांपासून चालत आली आहे. सोळाव्या शतकात गोस्वामी तुलसीदासांनी रचलेल्या रामचरितमानसाने रामकथा सामान्य जनतेपर्यंत पोहोचविण्यात मोठी भूमिका बजावली. रामलीलेत या ग्रंथातील प्रसंग संवाद, गायन, निवेदन आणि अभिनयाच्या माध्यमातून सादर केले जातात. या लोकनाट्यपरंपरेला २००८ मध्ये युनेस्कोने मानवतेच्या अमूर्त सांस्कृतिक वारशाच्या प्रतिनिधी यादीत स्थान दिले.

याच व्यापक लोकपरंपरेचा एक साधा आविष्कार विदर्भाच्या गावांमध्ये पाहायला मिळत असे. उत्तर प्रदेशातील किंवा हिंदी भाषिक प्रदेशांतील काही कलाकार नवरात्राच्या दिवसांत गावोगावी फिरत. रामायणातील प्रसंग सादर करणे, गाणे, संवाद म्हणणे, पात्रांच्या वेशभूषा करणे आणि उपलब्ध साधनांतून नाट्य उभे करणे, हेच त्यांचे जगणे होते.

ते कोणत्या गावात कधी येणार, कुठे मुक्काम करणार आणि रामलीला कुठे सादर होणार, याची चर्चा सुरू झाली की गावात उत्सुकता निर्माण व्हायची. मंडळी गावात दाखल झाली की त्यांच्यासाठी जागा शोधली जायची. गावातील एखादे मोठे घर, शेतातील वस्ती, वाडा किंवा मोकळी जागा त्यांच्या मुक्कामासाठी निश्चित व्हायची.

या कलाकारांकडे मोठा लवाजमा नसायचा. एखादी पेटी, काही कपडे, मुकुट, दागिन्यांसारख्या दिसणाऱ्या रंगीत वस्तू, रंगरंगोटीचे सामान आणि नाटकासाठी आवश्यक असलेल्या काही वस्तू, एवढेच त्यांचे बाडबिस्तर असायचे. आजच्या भाषेत सांगायचे तर ते स्वतःच कलाकार, स्वतःच नेपथ्यकार, स्वतःच रंगभूषाकार आणि स्वतःच व्यवस्थापक असायचे.

त्यांच्याकडे आधुनिक तंत्रज्ञान नव्हते; पण पिढ्यान्पिढ्या चालत आलेल्या रामकथेचे संस्कार होते. अभिनयाची एक विशिष्ट शैली होती. संवादफेकीची लकब होती. प्रसंगातील भावनांना ठसठशीतपणे व्यक्त करण्याची पद्धत होती. आणि सर्वांत महत्त्वाचे म्हणजे, आपली कला सादर करण्याची मनापासूनची तळमळ होती.

एका साध्या फळीवर उभे राहायचे संपूर्ण रामायण!

आज एखादे नाटक सादर करायचे म्हटले की रंगमंच, प्रकाशयोजना, ध्वनियंत्रणा, पडदे, नेपथ्य, वेशभूषा, रंगभूषा अशा अनेक गोष्टींची जुळवाजुळव करावी लागते. त्या काळातल्या रामलीलेचे गणित मात्र अगदी वेगळे होते.

गावातल्या एखाद्या चौकात चार बांबू रोवायचे. त्यावर कापड किंवा ताडपत्री टाकायची. जमिनीपासून थोडा उंचवटा करून फळ्या टाकल्या की रंगमंच तयार! मागे एखादा पडदा लावला की झाले नेपथ्य. अयोध्या, वनवास, पंचवटी, लंका, अशोकवाटिका, युद्धभूमी अशा अनेक ठिकाणांची कल्पना प्रेक्षकांनी आपल्या मनातच उभी करायची.

कधी एखादे झाड, कधी काही फांद्या, तर कधी रंगीत कापडाचा तुकडा एखाद्या प्रसंगाला पूरक ठरायचा. कलाकारच या सगळ्या वस्तूंची जमवाजमव करायचे. प्रयोग संपला की पुन्हा त्या आवरून ठेवायचे. दुसऱ्या दिवशी नव्या प्रसंगासाठी पुन्हा रंगमंच सजवायचा.

प्रकाशयोजनेची कहाणी तर आणखी रंजक होती. कंदिलाच्या उजेडात किंवा गॅसबत्तीच्या प्रकाशात कलाकारांचे चेहरे उजळायचे. वाऱ्याची झुळूक आली की ज्योती थरथरायच्या. त्या उजेडात रंगवलेले चेहरे, डोक्यावरचे मुकुट, चमचमणारे कृत्रिम दागिने आणि रंगीत वस्त्रे यांना एक वेगळेच नाट्यमय रूप प्राप्त व्हायचे. पुढे गावात वीज आली, तेव्हा एखादा पिवळसर बल्ब रंगमंचावर लावला जायचा. आजच्या निकषांनुसार ही प्रकाशयोजना अत्यंत प्राथमिक होती; पण त्या काळच्या प्रेक्षकांसाठी ती पुरेशी होती. कारण प्रेक्षक केवळ डोळ्यांनी नाटक पाहत नव्हते. ते मनाने त्यात सहभागी होत होते.

ज्या फळ्यांवर राम उभा राहायचा, त्या फळ्यांना त्याक्षणी अयोध्येच्या राजदरबाराचे पावित्र्य लाभायचे. ज्या मोकळ्या जागेत लक्ष्मण उभा राहायचा, तीच जागा पंचवटी व्हायची. आणि रंगमंचावर रावण अवतरला की, त्याच साध्या जागेत लंकेचे साम्राज्य उभे राहायचे. कल्पनाशक्तीला आधुनिक साधनांची गरज नसते, याचा हा सुंदर प्रत्यय होता.

सीतेच्या भूमिकेत पुरुष कलाकार!

या रामलीलेतील आणखी एक वैशिष्ट्य म्हणजे स्त्रीपात्रे साकारणारे पुरुष कलाकार. आजच्या काळात स्त्रीपात्र पुरुषांनी साकारण्याची कल्पना अनेकांना आश्चर्यकारक वाटेल. पण पारंपरिक लोकनाट्याच्या अनेक प्रकारांत स्त्रीभूमिका पुरुष कलाकार साकारत असत. ग्रामीण रामलीलेतही अशी पद्धत अनेक ठिकाणी दिसून येत असे.सीतेची भूमिका करणारा कलाकार साडी नेसायचा, डोक्यावर पदर घ्यायचा, चेहऱ्यावर रंगरंगोटी करायचा आणि स्त्रीसुलभ हावभावांचा सराव करून रंगमंचावर यायचा. कौसल्या, कैकेयी किंवा इतर स्त्रीपात्रेही पुरुष कलाकारच साकारत असत.

त्यांच्याकडे आजच्या अर्थाने मेकअप आर्टिस्ट नसायचा. चेहऱ्यावर रंग चढविण्यापासून मिशा काढण्यापर्यंत आणि मुकुट व्यवस्थित बसविण्यापासून वेशभूषेची घडी घालण्यापर्यंत सगळे कलाकार स्वतःच करायचे. एका पात्राचा प्रयोग संपला की पुढच्या पात्रासाठी रंगरूप बदलायचे. एखाद्या कलाकाराला एकापेक्षा अधिक भूमिका कराव्या लागत असतील, तर त्यासाठी विशेष खबरदारी घ्यावी लागायची. या सगळ्या धावपळीतूनही ते आपापल्या भूमिका सादर करायचे.

राम, लक्ष्मण, भरत, हनुमान, रावण, विभीषण अशी पात्रे रंगमंचावर अवतरायची. त्यांचे संवाद, देहबोली, आवाजातील चढ-उतार आणि प्रसंगानुरूप हालचाली यांतून कथा पुढे सरकायची. हनुमानाची भूमिका करणारा कलाकार रंगमंचावर आला की लहान मुलांच्या डोळ्यांत चमक निर्माण व्हायची. रावणाच्या प्रवेशाने वातावरणात ताण निर्माण व्हायचा. राम-रावण युद्धाच्या वेळी प्रेक्षकांचा श्वास जणू रोखला जायचा. या सगळ्यात अभिनय किती वास्तववादी होता, यापेक्षा त्या पात्राविषयी प्रेक्षकांच्या मनात किती श्रद्धा होती, हे अधिक महत्त्वाचे होते.

कारण रामलीला पाहणाऱ्या अनेकांसाठी रंगमंचावरचा राम हा केवळ भूमिका करणारा कलाकार नव्हता. तो त्यांच्या श्रद्धेचा, संस्कारांचा आणि बालपणापासून ऐकत आलेल्या कथांचा जिवंत आविष्कार होता.

नऊ दिवस गावाला लागायची रामलीलेची ओढ

नवरात्रातल्या नऊ दिवसांत रामायणातील विविध प्रसंग सादर केले जायचे. कार्यक्रमाचे स्वरूप आणि प्रसंगांचा क्रम मंडळीनुसार बदलू शकत असे. काही ठिकाणी रामजन्मापासून वनवास, सीताहरण, हनुमानाचे लंकेत जाणे, राम-रावण युद्ध आणि रामाचा अयोध्येला परतण्याचा प्रसंग अशा प्रमुख घटनांचा समावेश असे. प्रत्येक दिवसाची कथा पुढच्या दिवसाची उत्सुकता वाढवायची.

दिवसभर शेतात काम करणारे शेतकरी, शेतमजूर, दुकानदार आणि घरातील कामे आटोपणाऱ्या स्त्रिया संध्याकाळच्या कार्यक्रमाची वाट पाहत. मुलांसाठी तर हा उत्सव म्हणजे आनंदाची पर्वणीच! गावातील घरांतून जेवण आटोपले की लोक हळूहळू रामलीलेच्या ठिकाणी जमा होऊ लागायचे. कोणी चटई घेऊन यायचे, कोणी घरातून पोते आणायचे. कुणी लहान मुलाला खांद्यावर बसवायचे, तर कुणी पुढे जागा मिळावी म्हणून आधीच येऊन बसायचे.

काही मुलांना नाटकातील संवाद पाठ व्हायचे. राम-लक्ष्मणाचा प्रवेश कधी होणार, हनुमान कधी दिसणार, रावणाचा दरबार कधी भरणार, याची त्यांना उत्सुकता असायची. नाटक सुरू झाले की आजूबाजूचा गोंगाट हळूहळू कमी व्हायचा. कलाकारांचे संवाद स्पष्ट ऐकू येण्यासाठी लोक शांत बसायचे. एखाद्या प्रसंगात प्रेक्षकांच्या तोंडून उत्स्फूर्त प्रतिक्रिया उमटायच्या. ओळखीच्या संवादाला दाद मिळायची. भावनिक प्रसंगात वातावरण गंभीर व्हायचे.

आज आपण घरबसल्या मोठ्या पडद्यावर रामायण पाहू शकतो. आवडता प्रसंग हवा तेव्हा पुन्हा पाहू शकतो. पण त्या काळात रामकथा पाहण्याचा अनुभव वेगळाच होता. तो एकट्याचा नव्हता, तर संपूर्ण गावाचा होता. एकाच प्रसंगावर शेकडो लोकांची नजर खिळलेली असायची. एकाच संवादावर अनेक चेहरे उजळायचे. एकाच नाट्यमय क्षणी संपूर्ण गावातून आश्चर्याची किंवा आनंदाची प्रतिक्रिया उमटायची. मनोरंजनाची साधने कमी होती, पण आनंद सामूहिक होता.

पन्नास पैसे, एक रुपया आणि गावकऱ्यांचे मोठे मन

या रामलीलेची अर्थव्यवस्थाही त्या काळच्या ग्रामीण जीवनाचे दर्शन घडविणारी होती. आजच्या व्यावसायिक मनोरंजनाच्या जगात कलाकारांच्या मानधनापासून ते जाहिरातींच्या उत्पन्नापर्यंत सगळे काही आकड्यांत मोजले जाते. त्या काळात मात्र गावोगावी फिरणाऱ्या या कलाकारांचे अर्थकारण अगदी साधे होते.

प्रयोग संपल्यानंतर गावकरी आपल्या ऐपतीनुसार त्यांना बिदागी देत. कुणी पन्नास पैसे द्यायचे, कुणी एक रुपया. एखाद्याने थोडे अधिक दिले, तर कलाकारांच्या चेहऱ्यावर समाधान दिसायचे. प्रत्येक घरातून मोठी रक्कम मिळेल, अशी अपेक्षा नसायची. लोकांच्या श्रद्धेने आणि स्वेच्छेने मिळणारी मदत हेच त्यांच्या उत्पन्नाचे एक साधन होते.

गावातील श्रीमंत शेतकरी, सरपंच, पाटील किंवा प्रतिष्ठित व्यक्ती त्यांच्या निवासाची व्यवस्था करीत. कधी शेतातील वस्तीवर, तर कधी वाड्यात त्यांच्या राहण्याची सोय होई. त्यांना धान्य दिले जाई. काही ठिकाणी जेवणाची व्यवस्था केली जाई. कलाकार स्वतःचा स्वयंपाक स्वतः करीत असत, अशीही अनेक ठिकाणच्या अनुभवांतून आठवण सांगितली जाते. मुक्कामासाठी मिळालेल्या जागेत चूल पेटवून स्वयंपाक करायचा, जेवायचे आणि दुसऱ्या दिवसाच्या प्रयोगाची तयारी करायची.

या व्यवहारात एक साधा हिशेब होता. कलाकारांनी गावाला रामकथा द्यायची आणि गावाने त्यांना निवारा, अन्नधान्य व बिदागीच्या रूपाने हातभार लावायचा. आजच्या भाषेत याला लोकसहभाग म्हणता येईल. पण त्या काळच्या गावकऱ्यांना त्यासाठी कोणत्याही संज्ञेची गरज नव्हती. आपल्या गावात रामलीला सादर करणारी मंडळी आली आहेत, त्यांची व्यवस्था करणे हे आपले कर्तव्य आहे, अशी सहज भावना होती.

कलाकार आणि प्रेक्षक यांच्यातील नाते केवळ पैसे देणाऱ्या आणि पैसे घेणाऱ्या व्यक्तींचे नव्हते. ते श्रद्धा, आदर आणि परस्परावलंबन यांतून तयार झालेले नाते होते.

रामलीला म्हणजे गावाच्या एकजुटीचा उत्सव

या नऊ दिवसांत गावात एक वेगळेच वातावरण तयार होत असे. सामान्यतः आपापल्या कामांत गुंतलेली माणसे एका ठिकाणी एकत्र येत. शेजारी शेजारी बसून नाटक पाहताना त्यांच्यात संवाद घडत. मुलांना मोठ्यांच्या सहवासात रामायणातील कथा ऐकायला मिळत. ज्येष्ठांना आपल्या बालपणापासून परिचित असलेले प्रसंग पुन्हा अनुभवता येत.

अशा लोकनाट्यांचे वैशिष्ट्यच हे आहे की, त्यांची निर्मिती आणि आस्वाद या दोन्हींत समाजाचा सहभाग असतो. युनेस्कोने रामलीलेविषयी केलेल्या नोंदीतही या परंपरेमुळे वय, जात किंवा सामाजिक स्तर यांच्या पलीकडे जाऊन गावातील लोक एकत्र येतात, तसेच वेशभूषा, रंगभूषा, प्रकाशयोजना आणि इतर व्यवस्थांमध्ये स्थानिक लोक सहभागी होतात, असे नमूद केले आहे.

विदर्भातील गावांमध्ये येणाऱ्या रामायण मंडळ्यांचे स्वरूप प्रत्येक ठिकाणी सारखेच होते, असे म्हणता येणार नाही. मंडळी, गाव, स्थानिक परंपरा आणि उपलब्ध साधनांनुसार त्यांत फरक असू शकत होता. तरीही या प्रयोगांच्या आठवणीतून ग्रामीण समाजातील सामूहिकतेचे एक महत्त्वाचे चित्र समोर येते. नाटकाच्या निमित्ताने गावकऱ्यांना एकत्र येण्याची संधी मिळत होती. दूरच्या प्रदेशातून आलेल्या कलाकारांशी त्यांचा परिचय होत होता. हिंदी भाषेतील संवाद आणि गाणी ऐकताना भाषेच्या सीमा सहज ओलांडल्या जात होत्या.

विदर्भाच्या सांस्कृतिक जीवनात मराठी लोकपरंपरा, स्थानिक बोली, विविध धार्मिक उत्सव आणि इतर प्रदेशांतून आलेल्या सांस्कृतिक प्रवाहांचा संगम होत आला आहे. रामलीला हा त्यातील एक महत्त्वाचा धागा होता. या कलाकारांना गावातल्या प्रत्येक घराची ओळख झाली असेलच असे नाही; पण नऊ दिवसांत गावाच्या सामूहिक स्मरणात त्यांची जागा तयार होत असे.

त्यांचा मुक्काम संपला की ते पुढच्या गावाकडे निघून जात. मागे राहायच्या त्यांच्या प्रयोगांच्या आठवणी, काही संवाद, एखादे गाणे आणि पुढच्या नवरात्रात ते पुन्हा येतील का, याची उत्सुकता!