तोकडा राहिलेला ‘शेकडा’

सावरकर आणि संघ नेहमीच जन्माचा आधार घेऊन मनुष्याचे स्थान, महत्त्व आणि सुरक्षितता ठरवत असतात. भौगोलिक प्रदेश, धर्म व जात या गोष्टी प्रत्येक मनुष्याचे भवितव्य ठरवत असतात. आणि ते यांनी म्हणजेच या दोघांनी ठरवायचे, असे त्यांनीच निश्चित केले आहे. हिंदुस्थानात जन्मलेले सारे हिंदू असा त्यांचा जसा निर्वाळा असतो तसा हा त्यांनी कोणत्या धर्मात घेतला आणि त्या धर्माची पूज्यस्थाने अन्यत्र असतील तर त्यांना या देशात म्हणजे हिंदुस्थानात दुय्यम स्थान प्राप्त होईल, हा निकालही त्यांचाच. भले नागरिकत्व कोणतेही असो नसो. मातृभूसह पितृभू व पुण्यभू या दोन ठिकाणीचा संदर्भ प्रत्येकाला चिकटवण्याचा उपद्व्याप  त्यांनी केला. इस्लाम, ख्रिस्ती, ज्यू आदी धर्मीयांची पूज्यस्थाने देशाबाहेर आणि पूर्व जरी तिकडेच म्हणून अशा धर्मीयांची भारतातली उपस्थिती बहुसंख्याक धर्मीयांनी ठरवायची असे यांचे तत्त्वज्ञान. या अर्थाने हिंदुस्थान हिंदूंचे असे ते म्हणतात, नव्हे ठरवून टाकतात. संविधान तसे मुळीच म्हणत नसताना त्यांचा आग्रह मात्र अशा पद्धतीचा.

संघाने मग असे ठरवले का की या देशात जन्मलेल्या माणसाने पुरावा कशाचा, दाखला कोणता द्यायचा अन् नोंदणी कोठे करायची आणि का? जो येथे जन्मला तो हिंदूच. मग, त्याचा धर्म भिन्न असला तरी चालेल. कारण सर्वांचा ‘डीएनए’ एकच आहे! याच तर्काच्या आधारावर, जो जो संघाच्या शाखेत जात राहील, तो तो आपोआपच ‘राष्ट्रीय’, ‘स्वयंसेवक’ आणि ‘संघ-सदस्य’ होऊन जाईल! त्यासाठी पावती फाडणे, सदस्यता अर्ज भरावा लागणे, त्याचे नुतनीकरण करावे लागणे ही यातायात कशासाठी सक्तीची? भारतात जन्मलेल्या प्रत्येक माणसाला जन्मतः जात लाभते. त्यांचे वडील ज्या जातीचे ती जात त्या अपत्यांना मिळते. म्हणजे जात जशी श्रेणीबद्ध असते, तशी ती पितृसत्ताक/पुरुषसत्ताक ठेवणीची असते. जन्म हीच पावती. जन्म हीच सदस्यता. जन्मासह मिळणारी त्या त्या धर्माची व जातीची सदस्यता हीच पुढे टिकवून ठेवायची, तीच प्रमाण आणि सर्वोच्च. ती संघात पावती फाडून दुय्यम दर्जाची ठरवायचा अधिकार संघच मानत नाही. त्यामुळे संघ शाखा ‘इक्वल टू’ हिंदूधर्म असे निश्चित करतो आणि सारे सामाजिक वास्तव तसेच ठेवतो.

जात आण धर्म हाच संघाचा पाया असल्याने तो पुरोगामी, उदार आणि व्यापक राष्ट्रीय राजकारणात अडचणींचा ठरणार याची जाणीव होताच संघाने राष्ट्र, राष्ट्रीयता, राष्ट्रवाद याचा आडोसा घेण्याचे ठरविले. युरोपातील फॅसिझमप्रमाणे वंश (रेस) म्हणजे जन्म ज्या मानवजातीत होतो. ती ओळख संघाने आधार म्हणून स्वीकारली. वंश म्हणजेच जात आणि धर्म हा आपल्या देशातला अर्थ. संघ कधीही वंशाच्या, वर्णाच्या भाषेत बोलत नाही. परंतु, अलीकडे डॉ. भागवत जेव्हा सारखा डीएनएचा उल्लेख त्यांच्या भाषणात करतात, तेव्हा त्याच्या मागे फॅसिझमचा वंशवादच असतो, हे लक्षात घ्यावे लागते. भागवत ही भाषा ऐक्य, एकजूट, एकोपा या निमित्ताने जरी करत असले तरी भारताचा वंशवाद हिंदुत्त्वाच्या रूपात ठळक करायचा त्यांचा इरादा असतो, हेही ध्यानी ठेवावे. अगदी अलीकडे म्हणजे सप्टेंबर महिन्यात त्यांनी भारतीयांनी तीन मुले जन्माला घालावीत, असे आग्रही प्रतिपादन केले. याचे कारण देशाची लोकसंख्या घटत आहे असे निदर्शनास आल्याचे ते देतात. प्रत्यक्षात भागवत आणि राष्ट्रीय स्वयंसेवक संघ हिंदू भारतात बहुसंख्याकच असले पाहिजेत, या विचाराचे प्रचारक आहेत. म्हणून राष्ट्रीय हिंदू बहुल्य तसेच ठेवावे असा मुद्दा आडून मांडला. हा देश हिंदूंचा तसाच सारे काही हिंदूच असा संघाचा एकतर्फी निर्वाळा आहे. तसा प्रचार सतत करण्याचा प्रयत्न संघाचा असतो. संघाचा राष्ट्रवाद असा वंशवादी, वंशश्रेष्ठत्वाचा ठरतो. त्यामुळे ते संविधानद्रोही तर आहेच शिवाय तो अन्य धर्मियांना दुय्यम, नगण्य ठरवत राहतो.

राष्ट्रीय स्वयंसेवक संघाच्या स्थापनेत ज्यांचा मोठा वाटा होता, ते बाळकृष्ण शिवराम मुंजे हे नेत्रतज्ज्ञ डॉक्टर फॅसिझम्च्या प्रेमात पडले होते. डॉ. मुंजे यांनी डॉ. केशव बळीराम हेडगेवार यांचे राजकीय वैचारिक पालकत्व पत्करलेले होते. हिंदू महासभा स्थापण्यासाठी डॉ. मुंजे अग्रेसर होते आणि डॉ. हेडगेवार काही वर्षे महासभेचे सचिव म्हणून कार्यरत होते. साहजिकच फॅसिझमची ओळख संघ संस्थापकास असायचीच. डॉ. मुंजे इटलीत जाऊन बेनिटो मुसोलिनी यांस भेटून व त्यांच्या फॅसिस्ट लष्करी, हिंसेवर विश्वास असलेल्या संघटनांची पाहणी करून परतले होते. संघवाले हा संबंध फॅसिस्टांनी केलेल्या नरसंहाराच्या भयाने कबूल करत नसतात. मात्र माझिया कासेलोरी यांच्यासारख्या अभ्यासकांनी विविध कागदपत्रांद्वारे संघावर फॅसिझमचा प्रभाव आहे, असे मांडले आहे. संघाने थेट फॅसिझमचा आदर्श घेतला का? नाझी सैतान हिटलरची प्रेरणा त्यास होती का? या प्रश्नांची ते आजही धड उत्तरे देऊ शकत नाहीत. हेडगेवार यांनी काहीही लिहून ठेवले नाही. त्यांची चरित्रे त्यांच्याच अनुयायांनी भक्तिभावपूर्वक आणि अस्सल चरित्रसाधने न वापरता लिहिलेली आहेत. परिणामतः तर्क, संदर्भ, दाखले व कारणपरंपरा देत बहुतेक जण संघाची फॅसिझमशी तुलना करतात. संघवाले मात्र या साऱ्या गोष्टी फेटाळून आपलेच म्हणणे खरे कसे करावे याची शिकवणी जणू थेट मुसोलिनीकडे लावल्यासारखे  बोलत राहतात.

ज्यांची धर्म, वंश, जात यांवरच गुजराण असते, त्यांची तर्क, बुद्धी, युक्तिवाद, विवेक यांच्याशी लढाई असते. सत्य, वास्तव, वस्तुस्थिती यांचे आणि वंशवाद्याचे कधीही पटत नसते. आता शुद्ध व अप्रदूषित रक्त अथवा नातीगोती असे काही उरलेले नाही. कारण मानवाने हजारो वर्षांपासून इतकी स्थलांतरे केली आहेत की, अस्सलतेची शक्यताच उरत नाही. हिंदू म्हणजे भारतीय माणसांत सहा माववीवंशांचे मिश्रण झाल्याचे एस. सी. मुळे यांसारखे समाजशास्त्री सांगतात. त्यामुळे भागवत आपण जणू शास्त्रज्ञ आहोत असे भासवत डीएनए वगैरेबाबत जी भाष्ये करीत असतात, ती सर्वथा अज्ञानमूलक तरी मानली पाहिजेत किंवा मुद्दाम सांगायचे असत्य. तरी संघाचे चार सरसंघचालक विज्ञानाचे पदवीधर होते, तरीही साधार प्रयोगावर आधारित आणि सतर्क त्यांनी काही मांडलेले नाही. याचे कारण धर्माला चिकित्सा, पडताळणी, उलट तपासणी चालत नाही. म्हणून सरसंघचालक कोणताही घ्या, एकाचेही भाषण त्या त्या विषयावर अभ्यासपूर्ण आणि वास्तविक नसते. शंभर वर्षे पूर्ण करणारी ही संघटना म्हणूनच काहीही भरीव, भव्य आणि भरजरी करू शकलेली नाही. स्वातंत्र्य चळवळ असो, अस्पृश्यता निर्मूलन असो, बालविवाह थोपवणे असो की, बेकारी, महागाई, भ्रष्टाचार असो, संघ चकार शब्द या प्रश्नांवर काढणार नाही. त्याने स्वतःची ओळख एक ‘सांस्कृतिक राष्ट्रवादी’ अशी करवून ठेवली असून, तीच त्याची मर्यादा आहे. तेच तिचे कुंपण आहे. संघ  मानवी, भौतिक व पोटापाण्याच्या समस्यांची दखलच घेत नाही, इतकी ही तत्त्वनिष्ठ’ संघटना आहे. संस्कृतीत धर्म, जातीसंस्था, वर्णव्यवस्था, लिंगभेद, परंपरा, रीतिभाती, उत्सव, देवदेवता अशा कित्येक गोष्टी समाविष्ट करता येतात. या सा-यांना संघ प्राचीन, पौराणिक, वेदकालीन आणि दैवी रूप देतो. साहिजिकच हे नियम मग ‘नाजूक’ आणि ‘संवेदनशील’ बनवून टाकायची आपोआप संधी मिळते. या साऱ्यांना राष्ट्र नामक स्वरूपाशी जोडल्यावर तर शंका कोणीच घेऊ शकत नाही. त्यामुळे संघाची शंभर वर्षे कशी संपून गेली, हे कोणालाच सांगता येत नाही. संघाचा शंभर वर्षांचा इतिहास त्याच्या कामगिरी सकट प्रसिद्ध व्हायला हवा होता. पण नाही. तो कधी होणार नाही.

संघाने स्वातंत्र्य चळचळीत भाग न घेण्याचे कारण काय? या प्रश्नाचे उत्तर अजून कोणी दिलेले नाही. उलट डॉ. हेडगेवार हेच कसे पहिले सत्याग्रही होते अशी अफवा पसरवून संघ स्वतःचे हसू करून घेतो. नंतरही अनकांची नावे छापून त्यांनी कसे आंदोलन केले व ते कोणत्या तुरुंगात गेले याची माहिती मागच्या वर्षापासून प्रसारित केली जात आहे. कधी व्यक्तिगत पातळीवर तर कधी काँग्रेस पक्षात जाऊन संघवाल्यांनी सत्याग्रह केल्याचे इतक्या उशिरा जाहीर करणे संशयास्पद आहे. कारण संघ स्वतः कधी पत्रके इ. काढून तशी माहिती देत नाही, तोवर कोणाचाही विश्वास बसणे कठीण. नाही भाग घेतला तर नाही घेतला म्हणण्यात कमीपणा कसला? करोडो भारतीयांनी कुठे घेतला होता हिस्सा ? एकीकडे सत्याग्रही म्हणून धडधडीत खोटे बोलायचे संघाला उत्तम जमते. आपले नाव कुठेही प्रसिद्ध होऊ नये, कोणा व्यक्तीने आपले संघाचा सेवक म्हणून नाव जाहीर केले तरी आपणाकडे कोणाची वक्रदृष्टी वळू नये, यासाठीच तर संघ स्वतःची नोंदणी, सदस्यता पुरावे, पावती पुस्तक न छापणे अशी व्यवस्था करत नाही ना? कोणाही व्यक्तीला आपण अमुक पक्षाचे, तमुक संघटनेचे, ढमुक संस्थेचे सदस्य आहोत हे सांगायचा केवढा मोठा अभिमान असतो! परंतु, संघाने हा अभिमान वाटावा अशी तरतूद केलेली नाही! संघ प्रकट असून गुप्त कसा?